ŞANLIURFA ARAÇ KİRALAMA

Halil-ür Rahman ve Ayn Zeliha göllerinden oluşur. İnanışa göre Hz. İbrahim ateşe atıldığında ateş suya, odunlar balığa dönüşmüştür; bu yüzden gölün sazanları avlanmaz. Kıyısındaki Halil-ür Rahman Camii 13. yüzyıl Eyyûbî, Rızvaniye Camii ise 18. yüzyıl Osmanlı eseridir.

Yaklaşık 12 bin yıl öncesine, tarımdan da yerleşik hayattan da önceye tarihlenir. T biçimli dikilitaşların üzerinde tilki, yılan, turna ve akrep kabartmaları vardır. 1963’te fark edildi, 1995’ten itibaren Klaus Schmidt başkanlığında kazıldı; 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girdi.

2000 yılında Birecik Barajı’nın suları ilçenin bir bölümünü örttü; sular altındaki eski Halfeti ve yarıya kadar gömülü minare tekneyle geziliyor. Cittaslow (Sakin Şehir) ağının üyesidir. Rengi koyulaşan “siyah gül”ü ile bilinir.

Kerpiçten örülen konik kubbeli “külah evler”, ağaç kullanmadan yapılır ve yazın içeriyi doğal yolla serin tutar. Harran; Asur, Emevî ve Abbâsî dönemlerinde önemli bir merkezdi, dünyanın ilk üniversitelerinden sayılan Harran Okulu buradaydı.

Göbeklitepe ile aynı çağa, yaklaşık 11 bin yıl öncesine tarihlenir. Ana kayaya oyulmuş yüzlerce dikilitaş ve kayadan yontulmuş insan başı kabartmalarıyla dikkat çeker. “Taş Tepeler” projesi kapsamında kazılmaya devam ediliyor.

Fırat ile Merzimen Çayı’nın birleştiği kayalık burun üzerinde kurulmuştur. Roma–Bizans döneminden kalan surlar, sarnıçlar ve kaya kiliseleri barındırır; bir dönem Ermeni Patrikliği’ne merkez olmuştur. Baraj sularının yükselmesiyle bugün yalnızca tekneyle ulaşılıyor.

Halfeti’de Fırat’a açılan, dik kayalıklar arasındaki yeşil vadi. Mağaraları, kaya oyukları ve su kıyısındaki bahçeleriyle tekne turlarının uğrak noktasıdır. Doğa yürüyüşü ve fotoğraf için tercih edilir.

16. yüzyıldan kalma iki katlı Osmanlı hanıdır; adını burada gümrük vergisi toplanmasından alır. Kemerli avlusundaki çınarın altında mırra ve çay içmek şehrin en eski alışkanlıklarındandır. Çevresindeki çarşılarla iç içedir.

2015’te açılan müze, Türkiye’nin en büyük müze kompleksleri arasındadır. Göbeklitepe ve Karahantepe buluntuları ile yaklaşık 11 bin yıllık “Balıklıgöl Heykeli” (Urfa Adamı) burada sergilenir. Aynı alanda Haleplibahçe Mozaik Müzesi de bulunur.

Birecik, dünyada kelaynakların doğada yaşadığı sayılı yerlerden biridir. Nesli tehlike altındaki bu kuşlar yarı doğal üretim istasyonunda koruma altında tutulur; üreme mevsimi dışında serbest bırakılır. Ziyaret için en uygun dönem ilkbahardır.

Halfeti’ye özgü, dünyada başka hiçbir yerde aynı rengi vermeyen güldür. Toprağın yapısı ve iklim koşulları nedeniyle ilkbaharda koyu kırmızı açar, yaz başlarken neredeyse siyaha yakın bir renge döner. Aynı fidan başka bir yere dikildiğinde bu rengi kaybeder; görmek için nisan–mayıs dönemi en uygunudur.

Şanlıurfa ile Diyarbakır arasında uzanan sönmüş volkanik dağdır. Bilimsel çalışmalar, kültüre alınan ilk buğdaylardan siyezin yabani atasının bu bölgede yetiştiğine işaret eder. Kışın kayak merkezi olarak kullanılır.

Ceylanpınar Tarım İşletmesi, Türkiye’nin en büyük tarım işletmesidir. Aynı alan, nesli tehlike altındaki yaban ceylanları (gazella) için koruma ve üretme sahası olarak da kullanılır. Ceylanlar belirli bölgelerde sürüler hâlinde görülebilir.

Balıklıgöl’ün güneyindeki tepede yükselir; kayaya oyulmuş hendeği ve surlarıyla dikkat çeker. Üzerindeki iki Korint sütun halk arasında “Nemrut’un Tahtı” diye anılır. Kaleden şehir ve göller kuşbakışı görülür.

12. yüzyılda Zengî döneminde, daha önce burada bulunan kilisenin yerine yapılmıştır. Sekizgen minaresinin kilisenin çan kulesinden dönüştürüldüğü kabul edilir. Geniş revaklı avlusu şehrin en serin köşelerindendir.

Bedesten, hanlar ve sokak sokak ayrılmış esnaf çarşılarından oluşur: Bakırcılar, Kazaziye, Sipahi Pazarı. Bedestenin 16. yüzyıla uzandığı kabul edilir. Bakır işlemeciliği ve gümüş telin ipekle sarıldığı kazaz dokumacılığı hâlâ sürüyor.

Şehir merkezinde, Hz. Eyyüp’ün uzun hastalığı boyunca sabrettiğine inanılan mağaranın bulunduğu makamdır. Mağaranın yanındaki kuyunun suyu halk arasında şifalı sayılır ve ziyaretin bir parçasıdır. Çevresindeki cami ve geniş avlusuyla Urfa’nın en çok ziyaret edilen manevi duraklarındandır.

Hz. Eyyüp’ün sabrı ve teslimiyetiyle özdeşleşen önemli bir inanç merkezidir. Eyyüp Nebi bölgesinde Hz. Eyyüp, eşi Rahime Hatun ve Hz. Elyesa’ya atfedilen makam ve türbeler bulunmakta; bölge yüzyıllardır ziyaret edilmektedir.

Birecik, tarih boyunca Fırat’ın en önemli geçiş noktalarından biri olmuştur; kervanlar ve ordular bu geçidi kullanmıştır. Nehir kıyısındaki kale ile birlikte kasabanın silüetini oluşturur. Kelaynak istasyonu da aynı ilçededir.

1992’de tamamlanan baraj, GAP’ın en büyük yapısı ve Türkiye’nin en büyük barajıdır. Gövdesi kaya dolgu tipindedir; oluşturduğu göl Türkiye’nin en geniş yapay gölüdür. Göl çevresinde tekne turu ve balıkçılık yapılır.

Şehrin üzerinde yükselen sarp kayalık tepede kurulmuştur; ulaşılmazlığı yüzünden “Kartal Yuvası” diye anılır. Roma–Bizans döneminden beri kullanılmış, Artuklular döneminde yönetim merkezi olmuştur. Bugün askerî bölge olduğu için içine giriş yoktur, aşağıdan izlenir.

Süryani, Kürt, Arap ve Mhallami kültürlerinin yüzyıllardır iç içe yaşadığı ilçedir. Beyaz kalker taşından oymalı konakları ve kilise çan kuleleriyle bilinir. Gümüş telin elde işlendiği telkari sanatının en usta atölyeleri buradadır.

Ömerli ilçesinde, kayalıklardan çıkan berrak kaynak suyunun havuzlar ve derecikler hâlinde aktığı mesire alanıdır. Suyun yaz ortasında bile buz gibi kalması, bölgenin en çok tercih edilen serinleme noktası olmasını sağlar. Çınar gölgeleri ve kır lokantalarıyla gün boyu vakit geçirilir.

Adını, geçmişte sınır ticaretiyle gelen malların burada satılmasından alır. Suriye ve Irak kaynaklı sabun, baharat, çay, bakır ve tekstil ürünleriyle tanınır. Bugün Mardin’in en canlı alışveriş sokaklarından biridir; bıttım sabunu ve menengiç kahvesi için uğranır.

6. yüzyılda Bizans İmparatoru I. Anastasios tarafından Sasanilere karşı sınır garnizonu olarak kuruldu. Kayaya oyulmuş dev su sarnıçları, nekropol, zindan ve su kanallarıyla ayakta kalmıştır. Ölçeği nedeniyle “Mezopotamya’nın Efes’i” denir.

Bal rengi kesme taştan evler, ovaya bakacak şekilde kademe kademe dizilmiştir; hiçbir ev diğerinin manzarasını kapatmaz. Sokakların altından geçen kemerli tünellere “abbara” denir, yazın gölge ve serinlik sağlar. Yürüyerek gezmek için en uygun bölge Birinci Cadde çevresidir.

15. yüzyılda Akkoyunlular döneminde tamamlanmıştır. Avlusundaki havuz ve ondan uzanan kanal, insan ömrünün doğumdan ölüme akışını simgeler. Kapı tacındaki taş işçiliği Mardin’in en çok fotoğraflanan detaylarındandır.

1385’te Artuklu Sultanı Melik Necmeddin İsa tarafından yaptırılmıştır. Kubbeleri ve taş oymalı kapısıyla dikkat çeker. Avlusundan bütün Mezopotamya ovası görülür; gün batımı için tercih edilir.

12. yüzyıl Artuklu dönemine tarihlenir. Kabartmalarla bezeli tek şerefeli minaresi şehrin siluetinin simgesidir. Çarşının tam içinde yer alır, çevresindeki sokaklarla iç içedir.

6. yüzyıla tarihlenen Süryani Ortodoks kilisesidir. Adını, kalıntıları buraya getirilen kırk şehitten alır. Ahşap oyma kapıları, taş işçiliği ve çan kulesiyle bilinir; hâlâ ibadete açıktır.

19. yüzyıl sonunda Antakya Süryani Katolik Patrikliği için yapılan binada hizmet verir. Asur, Roma, Bizans ve İslam dönemlerine ait eserler sergilenir. Binanın kendisi de taş işçiliğiyle gezilmeye değerdir.

Gümüş telin elde işlendiği telkari sanatının merkezidir; ustalar hâlâ tezgâh başında çalışır. Bakırcılık, kuyumculuk ve baharatçılar aynı revaklı sokaklar boyunca sıralanır. Dar sokaklarda yük taşımada eşek hâlâ kullanılır.

5. yüzyılda kurulduğu kabul edilir; adını çevresinde yetişen safrandan alır. Uzun yüzyıllar Süryani Ortodoks Patrikliği’ne merkezlik etmiştir. Alt katındaki taş mekânın, manastırdan önce güneş tapınağı olarak kullanıldığı düşünülür.

19. yüzyıl sonunda yapılmış taş konak, restore edilerek konukevine dönüştürülmüştür. Oymalı cepheleri ve avlusuyla birçok dizi ve filme mekân olmuştur. Terasından Midyat’ın taş evleri kuşbakışı izlenir.

397 yılında kurulduğu kabul edilir; ayakta kalan en eski Süryani Ortodoks manastırı sayılır. Kubbeli kilisesi, mozaikleri ve taş avlularıyla bugün de faaliyettedir. Ziyaret belirli saatlerde ve rehber eşliğinde yapılır.

MÖ 1. yüzyılda Kommagene Kralı I. Antiokhos’un kendisi için yaptırdığı tümülüs ve kutsal alandır. Doğu ve batı teraslarında 8–9 metrelik tanrı, kral, aslan ve kartal heykelleri yer alır; başları zamanla gövdelerinden ayrılmıştır. 1987’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir; gün doğumu ve batımı için çıkılır.

Kommagene Krallığı’nın beş büyük kentinden biriydi. En dikkat çekici bölümü, ana kayaya oyulmuş yüzlerce mezar odasından oluşan nekropoldür. Roma döneminde ordu ve kervanlar için önemli bir konaklama noktasıydı.

MS 2. yüzyılda Roma döneminde Cendere Çayı üzerine yapılmıştır. Tek kemerli gövdesi, harç kullanılmadan yontma taşların birbirine kenetlenmesiyle örülmüştür. Girişindeki sütunlar İmparator Septimius Severus ve ailesi adına dikilmiştir; köprü hâlâ ayaktadır.

1065 yılında Mervânîler döneminde Dicle üzerine yapılmıştır. Siyah bazalt taştan on kemerli gövdesiyle bin yıldır ayaktadır. Hevsel Bahçeleri ve surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası alanının parçasıdır.

Şeyh Mutahhar Camii’nin minaresidir; 1500 yılında Akkoyunlu hükümdarı Kasım Han döneminde yapılmıştır. Gövdesi, dört bazalt sütunun üzerinde havada duruyormuş gibi yükselir. Sütunların altından yedi kez geçenin dileğinin kabul olacağına inanılır.

Siyah bazalt taştan örülü surlar yaklaşık 5,5 km uzunluğundadır. Roma’dan Osmanlı’ya kadar birçok dönemde onarılmış; burçlarındaki kitabeler ve hayvan kabartmaları farklı uygarlıkların izini taşır. 2015’te Hevsel Bahçeleri ile birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir.

1091’de Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döneminde yapılmıştır; Anadolu’nun en eski camilerinden sayılır. Şam Emeviye Camii planında inşa edilmiştir. Avlusunda farklı dönemlere ait devşirme sütun ve başlıklar bir arada görülür.

16. yüzyıl sonunda Vali Hasan Paşa tarafından yaptırılmıştır. Siyah bazalt ile beyaz kireç taşının sıra sıra kullanıldığı iki katlı bir kervansaraydır. Bugün avlusu kahvaltı ve çay mekânı olarak kullanılır; Ulu Cami’nin tam karşısındadır.

Surlar ile Dicle arasında uzanan, binlerce yıldır sulanan bahçelik alandır. Şehri besleyen sebze bahçeleri, kavaklıklar ve kuş göç yolları üzerindedir. 2015’te surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.